II wojna światowa trwała od 1 września 1939 roku do 2 września 1945 roku. W Europie zakończyła się 8 maja 1945 roku. Rozpoczęła ją niemiecka agresja na Polskę, a 17 września do wojny przeciw Polsce przystąpił Związek Sowiecki. Szacunki ofiar obejmują od 50 do 78 milionów ludzi.
Kiedy zaczęła się II wojna światowa?
Za początek II wojny światowej przyjmuje się 1 września 1939 roku, gdy Niemcy zaatakowały Polskę. O godzinie 4.40 rozpoczęło się bombardowanie Wielunia. Kilka minut później pancernik „Schleswig-Holstein” ostrzelał polską składnicę wojskową na Westerplatte.
Atak dotknął ludność cywilną. W tabelach strat pojawia się szacunek około 1200 cywilnych ofiar bombardowania miasta. Obrona Westerplatte stała się natomiast jednym z najbardziej rozpoznawalnych symboli polskiego oporu we wrześniu 1939 roku. Datę 1 września potwierdzają materiały Senatu RP z 2024 roku oraz opracowania Instytutu Pamięci Narodowej.
Początek konfliktu nie oznaczał wyłącznie pojedynczego starcia. Kampania polska trwała od 1 września do 6 października 1939 roku. Według szacunków IPN i Centrum Informacji o Ofiarach II Wojny Światowej poległo w niej od 70 000 do 120 000 polskich żołnierzy.
Przyczyny i wybuch wojny
Jednym z bezpośrednich elementów przygotowujących agresję był pakt Ribbentrop–Mołotow z 23 sierpnia 1939 roku. Jego tajny protokół wiązał się z ustaleniami dotyczącymi Europy Środkowo-Wschodniej. Niemiecka agresja nastąpiła 1 września, a sowiecka agresja od wschodu — 17 września 1939 roku.
17 września Związek Sowiecki zaatakował Polskę, realizując ustalenia tajnego protokołu. Polska znalazła się więc pod naciskiem dwóch totalitaryzmów. W tabeli strat przywołuje się szacunek około 500 000 strat wśród Polaków na wschodzie, opracowany przez IPN.
Wojna szybko przekroczyła granice Polski. Jej geneza wiązała się z polityką ekspansji, rywalizacją mocarstw i kryzysem bezpieczeństwa po zakończeniu I wojny światowej. Jednak w tym ujęciu kluczowe daty wybuchu pozostają konkretne: 23 sierpnia, 1 września i 17 września 1939 roku.
Najważniejsze daty II wojny światowej
Daty II wojny światowej pozwalają uporządkować konflikt, który trwał 6 lat. W 1939 roku najważniejsze były niemiecka agresja na Polskę, kampania wrześniowa oraz atak Związku Sowieckiego. Wydarzenia te otworzyły okres okupacji niemieckiej i sowieckiej oraz rozpoczęły globalną eskalację wojny.
22 czerwca 1941 roku Niemcy zaatakowały Związek Sowiecki. Rozpoczęła się wojna niemiecko-sowiecka, a front wschodni stał się najważniejszym teatrem działań lądowych w Europie. IPN określa ten konflikt jako wojnę dwóch totalitaryzmów. W przywołanym zestawieniu nie ma jednej porównywalnej liczby strat dla samej inwazji z 22 czerwca.
W Europie wojna zakończyła się 8 maja 1945 roku. Niemcy podpisały bezwarunkową kapitulację 7 maja w Reims wobec aliantów zachodnich, a 8 maja dokument powtórzono w Berlinie wobec Związku Sowieckiego. Globalny koniec wojny nastąpił 2 września 1945 roku, kiedy formalnie skapitulowała Japonia.
| Wydarzenie | Data lub okres | Teatr działań | Straty lub liczba ofiar | Instytucja źródłowa |
|---|---|---|---|---|
| Niemiecka agresja na Polskę; bombardowanie Wielunia i ostrzał Westerplatte | 1 września 1939 | Europa Środkowo-Wschodnia; kampania polska | około 1200 cywilnych ofiar bombardowania Wielunia; liczba szacunkowa | IPN |
| Agresja Związku Sowieckiego na Polskę | 17 września 1939 | Europa Środkowo-Wschodnia; front polski | około 500 000 strat wśród Polaków na wschodzie; szacunek IPN | IPN |
| Kampania wrześniowa | 1 września–6 października 1939 | Polska | 70 000–120 000 poległych żołnierzy polskich; przedział szacunkowy | IPN, Centrum Informacji o Ofiarach II Wojny Światowej |
| Inwazja Niemiec na Związek Sowiecki | 22 czerwca 1941 | Front wschodni | brak jednej porównywalnej liczby strat w przywołanym źródle | IPN |
| Holokaust | 1933–1945; kulminacja podczas II wojny światowej | Europa okupowana przez III Rzeszę | 6 000 000 zamordowanych Żydów | United States Holocaust Memorial Museum |
| Ofiary II wojny światowej na świecie | 1939–1945 | Europa, Azja, Afryka Północna, oceany i inne obszary | 50 000 000–78 000 000; przedział szacunkowy | Senat RP |
| Ofiary II wojny światowej na świecie | 1939–1945 | Konflikt globalny | około 55 000 000; szacunek według innej metodologii | United States Holocaust Memorial Museum |
| Straty osobowe obywateli II Rzeczypospolitej | 1939–1945 | Okupacja niemiecka i sowiecka oraz działania wojenne | około 5 900 000; szacunek IPN | IPN |
| Koniec wojny w Europie | 8 maja 1945 | Europa | brak bilansu strat w przywołanym źródle | United States Holocaust Memorial Museum |
| Kapitulacja Japonii i koniec wojny światowej | 2 września 1945 | Pacyfik i Azja Wschodnia | brak bilansu strat w przywołanym źródle | United States Holocaust Memorial Museum |
Liczby oznaczone jako „około”, „szacunek” lub „przedział szacunkowy” nie są ścisłymi spisami wszystkich ofiar. Różnice wynikają między innymi z odmiennego definiowania strat, uwzględniania ofiar cywilnych, głodu, chorób, represji i działań wojennych.
Główne fronty i teatry działań
II wojna światowa była konfliktem globalnym. Działania objęły niemal całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu oraz wszystkie oceany. Różne teatry działań miały odmienny charakter, lecz wpływały na siebie w ramach jednej wojny prowadzonej w latach 1939–1945.
Front wschodni
Front wschodni otworzył się 22 czerwca 1941 roku wraz z niemieckim atakiem na Związek Sowiecki. Był najważniejszym teatrem działań lądowych w Europie. Wcześniej, 17 września 1939 roku, wojska sowieckie wkroczyły do Polski od wschodu, co nadało wojnie w Europie Środkowo-Wschodniej charakter konfrontacji dwóch totalitaryzmów.
Front zachodni i Morze Śródziemne
Front zachodni obejmował działania w Europie Zachodniej, natomiast basen Morza Śródziemnego i Afryka Północna były odrębnym ważnym teatrem walk. Kontrola szlaków morskich, portów i dróg zaopatrzenia łączyła te obszary z wojną na Atlantyku. W Europie kapitulacja Niemiec została przyjęta 8 maja 1945 roku.
Atlantyk, Pacyfik i Azja Wschodnia
Bitwa o Atlantyk dotyczyła transportu, komunikacji i dostaw między państwami walczącymi. Na Pacyfiku i w Azji Wschodniej wojna trwała do kapitulacji Japonii 2 września 1945 roku. Ta data wyznacza koniec II wojny światowej w skali globalnej, podczas gdy 8 maja oznacza jej zakończenie w Europie.
Skutki II wojny światowej
Skutki II wojny światowej były demograficzne, polityczne, gospodarcze, społeczne i kulturowe. Senat RP podaje od 50 000 000 do 78 000 000 ofiar na świecie. United States Holocaust Memorial Museum wskazuje około 55 000 000, stosując inną metodologię. Różnica nie oznacza prostego błędu, lecz odmienne sposoby liczenia ofiar wojny.
Jedną z najstraszniejszych konsekwencji był Holokaust. Zamordowano 6 000 000 europejskich Żydów. Ofiarami nazistowskich prześladowań i mordów byli także między innymi Romowie, osoby z niepełnosprawnościami, polscy cywile, jeńcy sowieccy i więźniowie polityczni.
Dla obywateli II Rzeczypospolitej IPN podaje najbardziej prawdopodobną liczbę strat osobowych na poziomie około 5 900 000. Wartość ta jest szacunkowa, a nie dokładnym bilansem. W opracowaniu IPN strata polskich Żydów wynosi około 3 000 000, w tym około 2 900 000 osób w dokładniejszym ujęciu.
Raport przedstawiony przez rząd RP w 2022 roku wskazał ponad 5 000 000 utraconych obywateli Polski oraz 6 220 609 000 000 zł oszacowanych szkód wojennych. Polska poniosła również zniszczenia miast, infrastruktury, gospodarki, szkolnictwa i kultury. Po 1945 roku zmieniły się granice państwa, a Polska znalazła się w sowieckiej strefie wpływów.
Artykuł ma charakter edukacyjny; nie zastępuje krytycznej analizy źródeł historycznych, a podawane bilanse ofiar należy traktować zgodnie z zakresem i metodologią każdej instytucji.
Jak czytać dane o ofiarach?
Nie istnieje jedna bezsporna liczba ofiar II wojny światowej. Przedział 50 000 000–78 000 000 podany przez Senat RP i szacunek około 55 000 000 według United States Holocaust Memorial Museum wynikają z różnic w definicji i zakresie uwzględnianych strat.
Trzeba rozróżniać liczby dotyczące konkretnych zbrodni od ogólnego bilansu wojny. Liczba 6 000 000 zamordowanych Żydów opisuje Holokaust, a około 5 900 000 strat osobowych II Rzeczypospolitej obejmuje szerszą kategorię strat polskich obywateli. Nie należy dodawać tych wartości bez sprawdzenia, ponieważ zakresy mogą się pokrywać.
Podobnie zapis „około 1200 cywilnych ofiar bombardowania Wielunia” jest szacunkiem dotyczącym jednego wydarzenia, a przedział 70 000–120 000 odnosi się do poległych polskich żołnierzy podczas kampanii wrześniowej. Każda liczba wymaga więc odczytania razem z datą, obszarem, kategorią ofiar i instytucją, która ją podaje.
Czytaj również: starożytny Egipt.
Więcej w tekście: starożytna Grecja.
Najczęstsze pytania
Kiedy zaczęła się II wojna światowa?
Za początek II wojny światowej przyjmuje się 1 września 1939 roku, gdy Niemcy zaatakowały Polskę. Tego dnia o 4.40 zbombardowano Wieluń, a kilka minut później rozpoczął się ostrzał Westerplatte.
Jakie były główne fronty II wojny światowej?
Najważniejsze teatry działań to front wschodni w Europie, front zachodni, wojna na Morzu Śródziemnym i w Afryce Północnej, bitwa o Atlantyk oraz front pacyficzny i azjatycki. Działania objęły niemal całą Europę, wschodnią i południowo-wschodnią Azję, północną Afrykę, część Bliskiego Wschodu i wszystkie oceany.
Ile osób zginęło podczas II wojny światowej?
Nie istnieje jedna bezsporna liczba. Senat RP podaje przedział 50 000 000–78 000 000 ofiar, a United States Holocaust Memorial Museum około 55 000 000. Dla Polski IPN wskazuje około 5 900 000 strat osobowych II Rzeczypospolitej; jest to jednak szacunek, a nie pełny spis.
Jakie były najważniejsze skutki II wojny światowej dla Polski?
Polska poniosła ogromne straty demograficzne, materialne, gospodarcze, kulturalne i edukacyjne. Po wojnie zmieniły się granice państwa, a Polska znalazła się w sowieckiej strefie wpływów. Skutki okupacji, eksterminacji, deportacji i zniszczeń były odczuwalne przez kolejne dekady.
Źródła
- 1 września 1939 (piątek) — Instytut Pamięci Narodowej, Polskie miesiące, 1939 / materiały udostępnione online, kalendarium początku wojny
- 1941: Wojna dwóch totalitaryzmów — Instytut Pamięci Narodowej, 2021, komunikat IPN
- Straty osobowe II Rzeczypospolitej w latach II wojny światowej — Instytut Pamięci Narodowej, 2018, artykuł Waldemara Grabowskiego, Biuletyn IPN nr 9/2018
- World War II in Europe — United States Holocaust Memorial Museum, 2007, Holocaust Encyclopedia
- 85. rocznica wybuchu II wojny światowej — Senat Rzeczypospolitej Polskiej, 2024, materiał rocznicowy
- Raport o stratach poniesionych przez Polskę w wyniku agresji i okupacji niemieckiej — Kancelaria Prezesa Rady Ministrów, gov.pl, 2022, raport strat wojennych
Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).
Czy ten poradnik był pomocny? Oceń go:
Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.
