Azymut wyznacza się jako kąt liczony od północy zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Północ odpowiada wartości 0°, wschód 90°, południe 180°, a zachód 270°. Na mapie pomiar wykonuje się kątomierzem, natomiast w terenie używa się busoli lub kompasu. Wynik może być także pośredni, na przykład 62° albo 248°.
Co to jest azymut?
Azymut geograficzny jest kątem między kierunkiem północnym a wybranym kierunkiem. Początkiem skali jest północ oznaczona jako 0°, a pomiar przebiega zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Dzięki temu każdemu kierunkowi można przypisać wartość w zakresie od 0° do 360°.
Nie należy zaczynać odczytu od osi poziomej, wschodu ani dowolnej krawędzi mapy. Najpierw trzeba ustalić, gdzie znajduje się północ, a dopiero potem oceniać odchylenie wybranej linii. Tak rozumiany azymut geograficzny opisuje kierunek niezależnie od tego, czy wyznaczasz go na mapie, czy w terenie.
Podstawową definicję podaje opracowanie Zasady posługiwania się mapą topograficzną w terenie Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej. W praktyce warto pamiętać, że kierunek północny może być zapisany jako 0° lub 360° — oba oznaczenia wskazują ten sam kierunek.
Azymut a kierunki świata
Najłatwiej zapamiętać azymuty głównych kierunków jako kolejne ćwiartki pełnego obrotu. Północ ma 0°, wschód 90°, południe 180°, a zachód 270°. Kierunki pośrednie leżą co 45°: północny wschód to 45°, południowy wschód 135°, południowy zachód 225°, a północny zachód 315°.
| Kierunek | Skrót | Azymut | Przykładowy odczyt |
|---|---|---|---|
| Północ | N | 0° lub 360° | Kierunek pionowo ku górze zorientowanej mapy |
| Północny wschód | NE | 45° | Linia odchylona o 45° w prawo od północy |
| Wschód | E | 90° | Linia biegnąca w prawo od punktu pomiarowego |
| Południowy wschód | SE | 135° | Linia między wschodem a południem |
| Południe | S | 180° | Kierunek przeciwny do północy |
| Południowy zachód | SW | 225° | Linia między południem a zachodem |
| Zachód | W | 270° | Linia biegnąca w lewo od punktu pomiarowego |
| Północny zachód | NW | 315° | Linia między zachodem a północą |
Wartości podano w stopniach i liczono zgodnie z ruchem wskazówek zegara od północy. W praktycznym pomiarze wynik może być pośredni, na przykład 62° albo 248°.
Taki układ kierunków opisuje materiał Zintegrowanej Platformy Edukacyjnej Orientacja w terenie. Zobacz także skalę mapy.
Jak wyznaczyć azymut na mapie?
Do pomiaru na mapie przygotuj punkt początkowy, punkt docelowy, ołówek oraz kątomierz. Zgodnie z opracowaniem ZPE Zasady posługiwania się mapą topograficzną w terenie na mapie stosuje się właśnie kątomierz, a w terenie — busolę.
Zaznacz kierunek
Najpierw zaznacz punkt, z którego rozpoczyna się pomiar, oraz cel. Połącz je prostą linią. Odcinek powinien wychodzić dokładnie z punktu początkowego i kończyć się w punkcie docelowym, ponieważ to jego przebieg wyznacza poszukiwany kierunek.
Ustal północ
Znajdź na mapie kierunek północny. Jeżeli mapa jest prawidłowo zorientowana, północ znajduje się u góry, ale przed pomiarem trzeba sprawdzić orientację arkusza. Od tej linii zaczyna się skala azymutu: północ to 0°, a kolejne wartości rosną zgodnie z ruchem wskazówek zegara.
Przyłóż kątomierz i odczytaj wartość
Środek kątomierza umieść w punkcie początkowym. Jedną z jego linii odniesienia ustaw w kierunku północy, a następnie odczytaj miejsce przecięcia skali z odcinkiem prowadzącym do celu. Odczytuj skalę zgodnie z ruchem wskazówek zegara, nie od strony przeciwnej.
Jak obliczyć azymut z mapy?
Jeśli pytanie brzmi, jak obliczyć azymut między punktami A i B, nie trzeba wykonywać skomplikowanych działań arytmetycznych. W tym zadaniu „obliczyć” oznacza najczęściej prawidłowo wyznaczyć i zmierzyć kąt na mapie.
Najpierw narysuj odcinek A–B. Następnie w punkcie A poprowadź linię północną. Kątomierz ustaw środkiem w punkcie A, a jego linię bazową zgraj z kierunkiem północnym. Odczytaj kąt między północą a odcinkiem A–B, poruszając się po skali zgodnie z ruchem wskazówek zegara.
Przykładowo, jeżeli linia A–B biegnie w prawo od punktu A, jej kierunek jest zbliżony do wschodniego, czyli 90°. Jeżeli przebiega dokładnie między północą a wschodem, odpowiada 45°. Gdy odcinek wskazuje zachód, poprawny odczyt wynosi 270°, a nie 90°.
W zadaniu CKE dotyczącym mapy Pienin z 2009 roku podano cztery możliwe wartości: 20°, 160°, 200° i 340°. Poprawne rozwiązanie wymagało odczytania kierunku bezpośrednio z mapy.
W geodezji spotkasz także inny zapis jednostki. W dokumentacji CKE z 2016 roku azymut linii pomiarowej zapisano jako A = 0,0000g, czyli w gradach. Nie należy mieszać tego zapisu ze stopniami używanymi przy podstawowym odczycie kierunków geograficznych.
Pomiar azymutu w terenie
W terenie azymut wyznacza się busolą lub kompasem. Przed rozpoczęciem pomiaru zorientuj mapę, czyli ustaw ją tak, aby kierunek północny na mapie odpowiadał północy wskazywanej przez przyrząd. Dopiero wtedy przenieś kierunek wyznaczony na mapie na otoczenie.
Przy pomiarze wybierz punkt początkowy i skieruj przyrząd na cel. Odczytaj wartość z podziałki, zaczynając od północy oznaczonej jako 0°. Jeżeli wskazanie znajduje się między podstawowymi kierunkami, wynik będzie pośredni — przykładowo 62° lub 248° — a nie jedną z wartości tabeli głównych kierunków.
Trzeba rozróżnić północ geograficzną od magnetycznej. Przy pracy w terenie kompas wskazuje północ magnetyczną, a nie dokładnie geograficzną; w zastosowaniach geodezyjnych i nawigacyjnych wymagających wysokiej dokładności należy uwzględnić odpowiednie poprawki lub użyć właściwych instrumentów.
Różnica między tymi odniesieniami ma znaczenie wtedy, gdy wynik ma być dokładny. Sam sposób liczenia kąta pozostaje taki sam: początek skali znajduje się na północy, a odczyt rośnie zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Więcej informacji: ruch obrotowy Ziemi.
Najczęstsze błędy
Pierwszym błędem jest rozpoczęcie pomiaru od wschodu lub od osi poziomej. W azymucie geograficznym punktem początkowym zawsze jest północ, czyli 0°. Wschód ma 90°, więc przyjęcie go jako początku przesuwałoby cały odczyt.
Drugim błędem jest odczyt niewłaściwej skali kątomierza. Wybierz skalę zgodną z kierunkiem pomiaru: od północy, zgodnie z ruchem wskazówek zegara. Nie odwracaj kierunku tylko dlatego, że linia biegnie w lewo na mapie.
Trzeci błąd polega na pominięciu punktu początkowego. Kątomierz lub kompas musi być ustawiony w miejscu, od którego rozpoczyna się wybrany kierunek. Pomiar z innego miejsca może dać inną linię, nawet gdy cel pozostaje ten sam.
Czwarty błąd to utożsamianie odczytu magnetycznego z dokładnym geograficznym. W zadaniu szkolnym mapa i kątomierz wystarczą do odczytu, lecz w pomiarach wymagających wysokiej dokładności trzeba uwzględnić właściwe poprawki.
Powiązany temat: wulkany.
Zobacz też: płyty tektoniczne.
Najczęstsze pytania
Co to jest azymut?
To kąt między kierunkiem północnym a wybranym kierunkiem, liczony zgodnie z ruchem wskazówek zegara.
Jak wyznaczyć azymut na mapie?
Zaznacz punkt początkowy i cel, poprowadź odcinek między nimi, wyznacz w punkcie początkowym kierunek północny i zmierz kątomierzem kąt zgodnie z ruchem wskazówek zegara.
Ile stopni ma kierunek zachodni?
Kierunek zachodni ma azymut 270°.
Czy azymut zawsze mierzy się od północy?
W azymucie geograficznym tak: pomiar zaczyna się od kierunku północnego oznaczonego jako 0°.
Źródła
- Elementarz GUGiK 2024 — Główny Urząd Geodezji i Kartografii, 2024, PDF, s. 6–7
- Zasady posługiwania się mapą topograficzną w terenie — Zintegrowana Platforma Edukacyjna, brak daty, hasło „azymut geograficzny”
- Orientacja w terenie — Zintegrowana Platforma Edukacyjna, brak daty, opis kierunków i wartości azymutów
- Arkusz egzaminacyjny z geografii — mapa Pienin — Centralna Komisja Egzaminacyjna, 2009, zadanie 4, s. 37
- Dziennik obliczenia azymutu boku P-K — Centralna Komisja Egzaminacyjna, 2016, dokumentacja obliczeń geodezyjnych
Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).
Czy ten poradnik był pomocny? Oceń go:
Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.
