Wulkany to otwory lub zespoły otworów, przez które na powierzchnię wydostają się lawa, tefra, para i gazy. Ich kształt zależy od rodzaju erupcji oraz właściwości lawy. Najczęściej wyróżnia się stożki żużlowe, stratowulkany i wulkany tarczowe, a siłę wybuchu opisuje skala VEI od 0 do 8.
Czym jest wulkan i jak jest zbudowany?
Według U.S. Geological Survey wulkan jest otworem albo zespołem otworów, przez które materiał z wnętrza Ziemi dociera na powierzchnię. W czasie erupcji mogą wydostawać się lawa, tefra i para. Tefra to materiał wyrzucany podczas erupcji. Magma znajduje się pod powierzchnią; po wydostaniu się na zewnątrz nazywa się lawą.
Wulkan jest otworem lub zespołem otworów, przez które materiały wydostają się na powierzchnię.
USGS podaje, że na świecie znajduje się około 1 350 potencjalnie aktywnych wulkanów, przy czym liczba ta nie obejmuje wulkanów podmorskich. Około 500 z nich wybuchło w ciągu poprzednich 100 lat. To zestawienie pokazuje, że aktywność wulkaniczna nie ogranicza się do kilku najbardziej znanych gór.
Wulkanizm jest jednym z procesów omawianych w ramach geografii szkolnej, obok ruchów płyt, trzęsień ziemi i kształtowania powierzchni Ziemi. Do opisu położenia wulkanów na mapie można wykorzystywać także azymut oraz skala mapy, która pomaga oceniać odległości między wulkanem a innymi obiektami.
Rodzaje wulkanów
Najczęściej wyróżniane rodzaje wulkanów to stożki żużlowe, stratowulkany i wulkany tarczowe. USGS opisuje również kopuły lawowe, zastrzegając, że kopuła jest przede wszystkim zjawiskiem erupcyjnym, a nie odrębnym typem całego wulkanu. Podział wynika głównie z kształtu budowli oraz materiału, który ją tworzy.
Stożek żużlowy
Stożek żużlowy powstaje z drobnych, zastygłych fragmentów lawy wyrzucanych z otworu. Materiał opada w pobliżu miejsca erupcji i buduje prostą, stożkową formę. Taki wulkan zwykle nie osiąga rozmiarów dużych stratowulkanów: może wznosić się około 1 000 stóp, czyli około 305 m, ponad otaczający teren.
Stratowulkan
Stratowulkan jest zwykle wysokim i stromym stożkiem. Jego nazwa odnosi się do naprzemiennych warstw budujących stok: lawy, popiołu, żużlu, bloków i bomb wulkanicznych. Kolejne erupcje mogą zostawiać materiały o różnej grubości i właściwościach, dlatego profil stratowulkanu jest bardziej złożony niż forma pojedynczego stożka żużlowego.
Niektóre stratowulkany wznoszą się ponad 8 000 stóp, czyli około 2 438 m, nad podstawę. Duża wysokość i strome stoki są więc cechami często kojarzonymi z tym typem, choć sam wygląd nie mówi jeszcze, jaką wartość osiągnęła konkretna erupcja w skali VEI.
Wulkan tarczowy
Wulkan tarczowy powstaje głównie z płynnych potoków lawy. Zamiast wysokiego, ostrego stożka tworzy szeroką budowlę o łagodnych stokach, ponieważ lawa może rozprzestrzeniać się na dużym obszarze. W północnej Kalifornii i Oregonie wiele takich wulkanów ma 3–4 mile szerokości, czyli około 4,8–6,4 km, oraz 1 500–2 000 stóp wysokości, czyli około 457–610 m.
Kopuła lawowa
USGS opisuje kopułę lawową przede wszystkim jako zjawisko erupcyjne, a nie odrębny typ całego wulkanu. W klasyfikacji USGS kopuła jest jednak przede wszystkim zjawiskiem erupcyjnym, dlatego nie należy traktować jej bez zastrzeżeń jako czwartego, równorzędnego typu całego wulkanu.
Co oznacza skala VEI?
Skala VEI, czyli wskaźnik eksplozywności wulkanicznej, obejmuje wartości od 0 do 8. Opisuje rosnącą eksplozywność erupcji i uwzględnia między innymi objętość produktów eksplozywnych oraz wysokość chmury erupcyjnej. Nie jest prostym pomiarem wysokości wulkanu ani bezpośrednią prognozą zagrożenia dla konkretnej osoby lub miejscowości.
Każdy kolejny stopień skali oznacza około dziesięciokrotnie większą skalę eksplozywności. Różnica między VEI 1 a VEI 2 nie jest więc jedynie kolejnym numerem w szeregu. Wartość VEI przypisuje się całej erupcji, a nie pojedynczemu wybuchowi lub jednej obserwowanej chmurze.
Przykładem erupcji efuzywnej o VEI 0 jest erupcja Masayi w Nikaragui z 1570 r. Mount St. Helens w USA, podczas erupcji 18 maja 1980 r., otrzymał VEI 5. Z kolei plejstoceńska erupcja Lava Creek Tuff w Yellowstone ma wartość VEI 8.
Typ aktywności i wartość VEI nie są tym samym. Erupcja może być opisana jako efuzywna, eksplozywna albo łącząca oba sposoby. Sama liczba nie zastępuje komunikatów obserwatoriów ani lokalnych służb, ponieważ ocena sytuacji zależy również od miejsca, czasu i przebiegu konkretnej erupcji.
Historyczne i współczesne erupcje
| Erupcja lub wulkan | Data rozpoczęcia | Typ aktywności według GVP | VEI | Objętość materiału |
|---|---|---|---|---|
| Masaya, Nikaragua | 1570 | efuzywna | 0 | nie podano na stronie GVP |
| Mount St. Helens, USA | 18 maja 1980 | przykład erupcji eksplozywnej | 5 | nie podano na stronie GVP |
| Hayli Gubbi, Etiopia | 23 listopada 2025 | eksplozywna / efuzywna | 4 | nie podano na stronie GVP |
| Sabancaya, Peru | 13 września 2025 | eksplozywna / efuzywna | 3 | nie podano na stronie GVP |
| Kikai, Japonia | 29 grudnia 2025 | eksplozywna / efuzywna | 1 | nie podano na stronie GVP |
W 2025 roku Global Volcanism Program odnotował 71 potwierdzonych erupcji dotyczących 63 różnych wulkanów. Spośród nich 29 erupcji rozpoczęło się właśnie w 2025 r. Wśród zapisanych przykładów znalazły się Hayli Gubbi z VEI 4, Sabancaya z VEI 3 oraz Kikai z VEI 1.
W otwartej tabeli GVP dla wskazanych przykładów nie wyświetlono konkretnej objętości materiału. Nie należy zastępować tej informacji szacunkiem pochodzącym z innego źródła, ponieważ porównanie erupcji wymaga zachowania jednolitych danych.
Gdzie występuje najwięcej aktywnych wulkanów?
Duża część aktywnych i potencjalnie aktywnych wulkanów leży wokół Oceanu Spokojnego, w strefie nazywanej Pierścieniem Ognia. Pierścień Ognia obejmuje wiele obszarów występowania wulkanów.
USGS wskazuje także na liczne wulkany Hawajów i Yellowstone, związane z plamami gorąca. Ich położenie nie wynika z jednego ciągłego łańcucha wokół Pacyfiku. W skali świata około 1 350 potencjalnie aktywnych wulkanów uwzględnianych przez USGS nie obejmuje obiektów podmorskich, a około 500 z nich wybuchło w poprzednich 100 latach.
Rozmieszczenie wulkanów nie oznacza, że każdy obiekt w Pierścieniu Ognia jest obecnie aktywny. Określenie „potencjalnie aktywny” obejmuje szerszą grupę niż wulkany, które właśnie emitują lawę, popiół lub gazy.
Informacje o typach wulkanów i skali VEI mają charakter edukacyjny; nie służą do indywidualnej oceny ryzyka ani do podejmowania decyzji podczas aktywności erupcyjnej — w sytuacji zagrożenia należy stosować się do komunikatów właściwych służb.
Powiązany temat: płyty tektoniczne.
Zobacz też: rodzaje skał.
Najczęstsze pytania
Jakie są rodzaje wulkanów?
Najczęściej wyróżnia się stożki żużlowe, stratowulkany, wulkany tarczowe i kopuły lawowe. Podział odnosi się głównie do kształtu oraz materiału budującego wulkan, przy czym kopuła lawowa jest przede wszystkim zjawiskiem erupcyjnym.
Co oznacza skala VEI?
VEI, czyli wskaźnik eksplozywności wulkanicznej, to skala od 0 do 8. Uwzględnia między innymi objętość wyrzuconego materiału i wysokość chmury erupcyjnej; nie jest prostą skalą przewidywania zagrożenia dla konkretnej osoby lub miejscowości.
Gdzie znajduje się najwięcej aktywnych wulkanów?
Duża część aktywnych i potencjalnie aktywnych wulkanów leży wokół Oceanu Spokojnego, w strefie nazywanej Pierścieniem Ognia. USGS wskazuje również na liczne wulkany Hawajów i Yellowstone, związane z plamami gorąca.
Źródła
- About Volcanoes — U.S. Geological Survey, 2026, Volcano Hazards Program
- Database Search – Eruptions — Smithsonian Institution, Global Volcanism Program, 2026, Volcanoes of the World, v. 5.4.0
- What was erupting in the year…? — Smithsonian Institution, Global Volcanism Program, 2026, Dane za 2025 rok, aktualizacja 31 marca 2026 r.
Tekst został utworzony przy pomocy sztucznej inteligencji (modeli językowych).
Czy ten poradnik był pomocny? Oceń go:
Ten artykuł nie ma jeszcze ocen.
